در فضای کاری امروز، تنظیم و امضای قرارداد کاری دیگر یک اقدام تشریفاتی یا صرفا اداری نیست، بلکه یکی از مهمترین ابزارهای حقوقی برای حفظ منافع کارگر و کارفرما محسوب میشود. قرارداد کار چارچوبی قانونی ایجاد میکند که بر اساس آن، تعهدات، حقوق، مسئولیتها و حدود اختیارات طرفین بهصورت شفاف مشخص میشود. نبود قرارداد کاری یا تنظیم نادرست آن میتواند منجر به اختلافات جدی، دعاوی حقوقی و حتی جرائم کارگری شود.
فهرست مطالب
با توجه به پیچیدگی قوانین کار، تغییر شرایط اشتغال، گسترش مشاغل پروژهای و افزایش دورکاری، شناخت دقیق اینکه قرارداد کاری چیست و چه انواعی دارد، به یک ضرورت تبدیل شده است. بسیاری از کارگران بدون آگاهی کامل، اقدام به امضای قراردادهایی میکنند که در آن حقوق قانونی آنها نادیده گرفته شده یا به درستی تعریف نشده است. از سوی دیگر، کارفرمایان نیز در صورت تنظیم نادرست قرارداد کار، در معرض ریسکهای حقوقی و مالی سنگینی قرار میگیرند.
در این مقاله گروه نرم افزاری محک با رویکردی کاملا تخصصی و بر اساس قوانین و رویههای جاری در ایران، به تعریف قرارداد کار، بررسی انواع قرارداد کاری، بندهای مهم قرارداد و نکات کلیدی این مقاله را تنظیم و به آن میپردازیم. با ما همراه باشید.
قرارداد کار چیست؟
بر اساس ماده ۷ قانون کار ایران، قرارداد کار عبارت است از قراردادی کتبی یا شفاهی که به موجب آن، کارگر در قبال دریافت حقالسعی (مانند حقوق، دستمزد، مزایا) کاری را برای مدت موقت یا غیر موقت برای کارفرما انجام میدهد. این تعریف نشان میدهد که وجود رابطه تبعیت کاری و پرداخت مزد، دو عنصر اساسی در شکل گیری قرارداد کار هستند.
در عمل، قرارداد کاری سندی است که رابطه استخدامی میان کارگر و کارفرما را رسمیت میبخشد. این قرارداد مشخص میکند که کارگر چه وظایفی دارد، ساعات کار او چگونه است، میزان حقوق و مزایا چقدر خواهد بود و در چه شرایطی امکان فسخ یا خاتمه قرارداد وجود دارد. برخلاف تصور برخی افراد، حتی در صورت نبود قرارداد کتبی، اگر شرایط کاری وجود داشته باشد، رابطه کارگری و کارفرمایی از نظر قانون محقق شده و قابل پیگیری حقوقی است.
به گفته وبسایت WorkMotion، که یکی از منابع معتبر بینالمللی در حوزه منابع انسانی و تنظیم قراردادهای استخدامی محسوب میشود، قرارداد کار یک توافق الزامآور قانونی میان کارفرما و کارگر است که در آن شرایط اشتغال، حقوق و تعهدات طرفین بهصورت شفاف مشخص میشود.
“An employment contract is a legal agreement between an employer and an employee that outlines the terms and conditions of employment, providing clarity, security, and rights for both parties.”
ترجمه: «قرارداد کار یک توافقنامه قانونی بین کارفرما و کارمند است که شرایط و ضوابط اشتغال را مشخص میکند و برای هر دو طرف شفافیت، امنیت و حقوق ایجاد مینماید.»
این تعریف بهخوبی نشان میدهد که قرارداد کار صرفاً یک فرم اداری نیست، بلکه ابزاری برای ایجاد امنیت شغلی و حقوقی برای طرفین محسوب میشود.
تفاوت قرارداد کار با سایر قراردادها
حساب و کتاب خود را محک بزنید
نرم افزار حسابداری محک ویژه +200 گروه شغلی
دریافت دمو و مشاوره رایگان
در صورت تمایل به دریافت مشاوره رایگان و مشاهده دمو نرم افزار حسابداری محک، لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
یکی از نکات مهم در تعریف قرارداد و انواع آن، تفاوت قرارداد کار با سایر قراردادهای مدنی یا پیمانکاری است. در قرارداد کار، عنصر «تبعیت» نقش کلیدی دارد؛ یعنی کارگر تحت دستور و نظارت کارفرما فعالیت میکند. این در حالی است که در قراردادهای پیمانکاری، معمولاً استقلال بیشتری وجود دارد و رابطه تبعیت به آن شکل برقرار نیست.
همچنین در قرارداد کاری، قوانین آمره قانون کار حاکم هستند؛ به این معنا که حتی اگر طرفین برخلاف قانون توافق کنند، آن توافق فاقد اعتبار قانونی خواهد بود. برای مثال، توافق بر پرداخت حقوق کمتر از حداقل دستمزد مصوب، حتی با رضایت کارگر، از نظر قانونی معتبر نیست. این ویژگی، قرارداد کار را به یکی از مهمترین و حساسترین انواع قراردادها در نظام حقوقی ایران تبدیل کرده است. در نتیجه، آشنایی دقیق با مفهوم قرارداد کار و تفاوت آن با سایر توافقهای کاری، اولین گام برای تنظیم صحیح متن قرارداد کاری بین کارگر و کارفرما و پیشگیری از اختلافات آینده است.
انواع قرارداد کاری
شناخت انواع قرارداد کاری یکی از مهمترین موضوعاتی است که هم کارگران و هم کارفرمایان باید به آن توجه داشته باشند. نوع قراردادی که میان طرفین منعقد میشود، تاثیر مستقیمی بر حقوق، تعهدات، امنیت شغلی و حتی نحوه خاتمه همکاری دارد. قانون کار ایران، با توجه به ماهیت رابطه کاری، اشکال مختلفی از قرارداد کار را به رسمیت شناخته است که هرکدام شرایط و آثار حقوقی خاص خود را دارند.
در عمل، انتخاب نوع قرارداد کاری باید متناسب با ماهیت شغل، مدت زمان انجام کار، نیاز کارفرما و وضعیت استخدامی کارگر انجام شود. استفاده نادرست از یک نوع قرارداد، میتواند موجب تضییع حقوق کارگر یا ایجاد مسئولیتهای ناخواسته برای کارفرما شود. به همین دلیل، آشنایی با جزئیات هر نوع قرارداد کار، نقش مهمی در پیشگیری از اختلافات کارگری و دعاوی حقوقی دارد. در ادامه، مهمترین انواع قرارداد کاری را که در بازار کار ایران رایج هستند به صورت جداگانه بررسی میکنیم.
قرارداد کار دائمی
قرارداد کار دائمی یکی از رایجترین و در عین حال امنترین انواع قرارداد کاری برای کارگران محسوب میشود. در این نوع قرارداد، مدت زمان همکاری مشخص نشده و رابطه کاری به صورت مستمر و بدون تعیین پایان مشخص ادامه پیدا میکند. قرارداد دائمی معمولا برای مشاغلی استفاده میشود که ماهیت مستمر دارند و فعالیت آنها به پروژه یا زمان خاصی محدود نیست.
در قرارداد کار دائمی، کارگر از امنیت شغلی بالاتری برخوردار است و کارفرما تنها در شرایط خاصی که قانون کار پیشبینی کرده، امکان فسخ قرارداد را دارد. از سوی دیگر، کارفرما نیز میتواند با تکیه بر ثبات نیروی انسانی، برنامهریزی بلندمدتتری را برای سازمان خود داشته باشد. به همین دلیل، این نوع قرارداد بیشتر در شرکتهای بزرگ، کارخانهها و سازمانهایی با ساختار ثابت دیده میشود. از نظر حقوقی، قرارداد کار دائمی تمامی مزایای قانونی از جمله سنوات، عیدی، مرخصی، بیمه و سایر حقوق مقرر در قانون کار را برای کارگر تضمین میکند. به همین علت، بسیاری از کارگران ترجیح میدهند در صورت امکان، با این نوع قرارداد کاری مشغول به کار شوند.
قرارداد کار موقت
قرارداد کار موقت قراردادی است که برای مدت زمان مشخص و معین تنظیم میشود. در این نوع قرارداد، تاریخ شروع و پایان همکاری به طور دقیق مشخص میگردد و پس از اتمام مدت، قرارداد به صورت خودکار خاتمه مییابد؛ مگر این که طرفین تصمیم به تمدید آن بگیرند. این نوع قرارداد بیشتر در مشاغلی کاربرد دارد که ماهیت آنها موقتی است یا کارفرما به دلایل اقتصادی و مدیریتی، تمایل به استخدام دائمی ندارد. قراردادهای کار موقت در بسیاری از شرکتهای خصوصی، پروژههای کوتاه مدت و حتی برخی مشاغل خدماتی رایج هستند.
با وجود موقتی بودن، قرارداد کار موقت نیز مشمول حمایتهای قانون کار است و کارفرما موظف است حقوق و مزایای قانونی کارگر را پرداخت کند. نکته مهم این است که در صورت تمدید مکرر قراردادهای موقت برای کارهای با ماهیت دائمی، امکان ایجاد آثار حقوقی خاص و طرح دعوا از سوی کارگر وجود دارد؛ موضوعی که هم کارگران و هم کارفرمایان باید به آن توجه داشته باشند.
قرارداد کار معین
قرارداد کار معین نوعی از قرارداد کاری است که برای انجام یک کار مشخص یا پروژه معین منعقد میشود. در این قرارداد، تمرکز اصلی بر انجام موضوع قرارداد است، نه مدت زمان همکاری. به عبارت دیگر، با پایان یافتن کار مورد توافق، قرارداد نیز خاتمه پیدا میکند؛ حتی اگر مدت زمان دقیقی برای آن تعیین نشده باشد. این نوع قرارداد بیشتر در پروژههای عمرانی، فنی، تحقیقاتی یا فعالیتهایی با خروجی مشخص کاربرد دارد. قرارداد کار معین به کارفرما این امکان را میدهد که نیروی انسانی را صرفا برای انجام یک وظیفه مشخص به کار گیرد، بدون آنکه تعهد استخدامی بلند مدت ایجاد شود.
از منظر قانونی، قرارداد کار معین نیز تابع مقررات قانون کار است و کارگر از حقوق پایه مانند دستمزد، بیمه و مزایا برخوردار میشود. تفاوت اصلی آن با قرارداد موقت در این است که پایان قرارداد به اتمام کار وابسته و نه رسیدن به یک تاریخ مشخص است.
قرارداد دورکاری
با گسترش فناوری و تغییر سبکهای کاری، قرارداد دورکاری به یکی از انواع جدید و پرکاربرد قرارداد کاری تبدیل شده است. در این نوع قرارداد، کارگر وظایف خود را خارج از محل فیزیکی کارفرما و از منزل یا مکان دلخواه انجام میدهد، اما همچنان رابطه کاری و تبعیت شغلی برقرار است. قرارداد دورکاری باید به صورت شفاف، نحوه انجام کار، ساعات پاسخگویی، ابزارهای مورد استفاده، نحوه ارزیابی عملکرد و میزان حقوق و مزایا را مشخص کند. نبود شفافیت در این موارد میتواند منجر به اختلافات جدی میان طرفین، به ویژه در خصوص ساعات کار و اضافهکاری شود.
از نظر قانون کار ایران، دورکاری نیز مشمول قواعد عمومی قرارداد کار است و کارفرما موظف به رعایت حقوق قانونی کارگر میباشد. تنظیم دقیق متن قرارداد کاری در این نوع همکاری اهمیت دوچندانی دارد، زیرا مرز میان زندگی شخصی و کاری کارگر به راحتی میتواند مخدوش شود.
قرارداد کارآموزی
قرارداد کارآموزی با هدف آموزش و انتقال مهارت به نیروی کار منعقد میشود و ماهیتی متفاوت از سایر انواع قرارداد کاری دارد. در این قرارداد، تمرکز اصلی بر یادگیری و کسب تجربه است و کارآموز در کنار آموزش، ممکن است بخشی از کارهای عملی را نیز انجام دهد. قرارداد کارآموزی معمولا برای افراد فاقد تجربه کاری یا تازهوارد به بازار کار استفاده میشود. با این حال، این نوع قرارداد نیز باید مطابق ضوابط قانونی تنظیم شود و مدت، موضوع آموزش، میزان حقالزحمه و تعهدات طرفین بهطور مشخص در آن ذکر گردد.
نکته مهم این است که کارفرما نمیتواند با سوءاستفاده از عنوان کارآموزی، از پرداخت حقوق و مزایای قانونی شانه خالی کند. در صورتی که ماهیت کار انجامشده، شباهت زیادی به کار عادی داشته باشد، امکان تغییر عنوان قرارداد و مطالبه حقوق قانونی از سوی کارآموز وجود دارد.
صحت انواع قرارداد کاری و مشخصات آن
طبق ماده 9 قانون کار؛ برای صحت انواع قرارداد کاری، در زمان بستن قرارداد رعایت شرایطی از جمله مشروعیت داشتن مورد قرارداد، معین بودن موضوع قرارداد و عدم ممنوعیت قانونی و شرعی طرفین در تصرف اموال یا انجام کار مورد نظر الزامی است. البته در این ماده اصل بر صحت انواع قرارداد کاری است، مگر آنکه خلاف آن در مراجع ذیصلاح ثابت شود. همچنین انواع قرارداد کاری باید شامل مشخصات زیر باشد:
- نوع کار: حرفه یا کاری که کارگر برای انجام آن استخدام میشود، باید مشخص باشد.
- حقوق و مزایا: میزان مزد دریافتی، مزایا و کلیه حقوق کارگر باید در آن مشخص شود.
- ساعت کاری: ساعات رفت و آمد، ساعات کار، اضافه کاری، روزهای تعطیل و شرایط و تعداد مرخصی.
- محل انجام کار
- تاریخ انعقاد قرارداد
- مدت قرارداد ( چنانچه نوع کار غیر مستمر یا موقت باشد.)
- موارد دیگری که بواسطه عرف و شرایط خاص شغلهای مختلف ضروری باشد.
بررسی بندهای مختلف قرارداد کار
یکی از مهمترین بخشها در تنظیم قرارداد کاری، توجه دقیق به بندها و مفاد آن است. بسیاری از اختلافات کارگری و کارفرمایی نه به دلیل اصل قرارداد، بلکه بهخاطر ابهام، نقص یا نگارش نادرست بندهای قرارداد کار به وجود میآیند. هر بند قرارداد باید بهگونهای تنظیم شود که هم با قانون کار ایران همخوانی داشته باشد و هم از تفسیرهای دوگانه جلوگیری کند. بند مشخصات طرفین، نخستین و پایهایترین بخش قرارداد کار است. در این بند، اطلاعات هویتی کامل کارگر و کارفرما از جمله نام، نام خانوادگی، شماره ملی، نشانی و اطلاعات تماس درج میشود. هرگونه اشتباه یا نقص در این بخش میتواند در آینده روند پیگیری حقوقی قرارداد را با مشکل مواجه کند.
بند موضوع قرارداد نیز اهمیت بسیار بالایی دارد. در این بخش باید به طور شفاف مشخص شود که کارگر دقیقا چه وظایفی بر عهده دارد. کلیگویی در موضوع قرارداد یکی از رایجترین اشتباهات در تنظیم متن قرارداد کاری بین کارگر و کارفرما است. هرچه موضوع قرارداد دقیقتر و شفافتر تعریف شود، احتمال بروز اختلاف کاهش پیدا میکند و ارزیابی عملکرد کارگر نیز سادهتر خواهد بود.
چه مواردی باید در قرارداد کار ذکر شود؟
برای این که یک قرارداد کاری از نظر حقوقی معتبر و از نظر اجرایی کارآمد باشد، لازم است مجموعهای از موارد اساسی به صورت شفاف در آن ذکر شود. نبود هر یک از این موارد میتواند موجب بیاعتباری بخشی از قرارداد یا تضییع حقوق یکی از طرفین شود. یکی از مهمترین موارد، تعیین نوع قرارداد کار است. باید مشخص شود که قرارداد از نوع دائمی، موقت، معین، دورکاری یا کار آموزی است. این موضوع تاثیر مستقیمی بر امنیت شغلی، نحوه خاتمه قرارداد و حقوق قانونی کارگر دارد. درج نکردن نوع قرارداد، معمولا به نفع کارگر تفسیر میشود و ممکن است آثار حقوقی خاصی برای کارفرما ایجاد کند.
میزان حقوق و مزایا نیز باید بهصورت دقیق و شفاف در قرارداد ذکر شود. حقوق پایه، مزایای مستمر، حقالسعی، نحوه پرداخت، زمان پرداخت و کسورات قانونی از جمله مواردی هستند که باید بدون ابهام نوشته شوند. در این بخش، رعایت حداقلهای قانونی مصوب الزامی است و توافق برخلاف آن فاقد اعتبار حقوقی خواهد بود. ساعات کار، مرخصیها، تعطیلات، اضافهکاری و شرایط انجام آن نیز از دیگر بخشهای مهم قرارداد کاری محسوب میشوند. این موارد باید مطابق قانون کار تنظیم شوند و هرگونه توافق خارج از چارچوب قانونی، قابلیت استناد نخواهد داشت. توجه به این جزئیات، نقش مهمی در کاهش اختلافات کاری و ایجاد شفافیت در رابطه استخدامی دارد.
تعلیق در انواع قرارداد کاری
حین انجام عملیات کار موضوع قرارداد، ممکن است شرایطی حاصل شود که انجام تعهدات یکی از طرفین یا هر دو، به صورت موقتی، متوقف شود. برای اینگونه موارد قانون گذار موادی را پیشبینی نموده است که توضیحاتی در رابطه با آن ارائه میدهیم.
- حوادث قهری: رخ دادن حوادثی مانند سیل و زلزله (حوادث قهری) که خارج از کنترل طرفین قرارداد بوده و موجب آسیب دیدن بخشی از کارگاه یا تمام آن شود.
- مرخصی بدون حقوق: قرارداد کاری کارگرانی که برای ادامه تحصیل یا هر دلیل دیگری مرخصی بلند مدت و بدون مزد بگیرند، در طول مدت مرخصی و تا مدت دو سال به حال تعلیق در خواهد آمد.
- توقیف کارگر: در صورتی که کارگر به دلایلی توقیف شده و توقیف وی منجر به صدور حکم محکومیت نشود، در طول مدت توقیف قرارداد او به حالت تعلیق در خواهد آمد.
- خدمت سربازی: چنانچه در طول مدت قرارداد کاری، کارگر مشمول خدمت وظیفه عمومی شود، در طول مدت زمان انجام خدمت سربازی قرارداد کاری به حالت تعلیق در خواهد آمد.
چنانچه به هر یک از دلایل مطرح شده، انواع قرارداد کاری به حال تعلیق درآید، پس از رفع مانع کارفرما موظف است کارگر را مجددا برای کار بپذیرد. در صورتی از پذیرفتن کارگر خودداری کند، این عمل او در حکم اخراج تلقی شده و کارگر میتواند نزد مراجع ذیصلاح شکایت نماید.
خاتمه انواع قرارداد کاری
قراردادهای کاری منعقد شده به یکی از دلایل زیر خاتمه می یابند.
- فوت کارگر
- بازنشستگی کارگر
- از کار افتادگی کلی کارگر
- تمام شدن مدت قرارداد کار و عدم تمدید آن
- تمام شدن موضوع کار در قراردادهایی که برای انجام کاری معین منعقد شده باشد.
- درخواست کارگر مبنی بر استعفاء و ترک محیط کار
برای دریافت حقوق و مستمری پس از فوت، بازنشستگی، تعلیق، از کار افتادگی کلی، بیماری و مسائل حمایتی، قوانین تامین اجتماعی حاکم خواهد بود. همچنین در صورتی که کارگر در انجام امور محوله کوتاهی کند، کارفرما میتواند نسبت به فسخ قرارداد اقدام نماید. البته فسخ قرارداد از طرف کارفرما منوط به پرداخت کلیه حقوق و مطالبات کارگر و تایید شورای اسلامی کار خواهد بود.
نمونه قرارداد کاری
بسیاری از کاربران هنگام جستوجو به دنبال نمونه قرارداد کاری یا عباراتی مانند نمونه قرارداد کاری word، فرم قرارداد کار pdf یا نمونه قرارداد کاری پر شده هستند. با این حال، نکته مهم این است که نمونه قراردادها صرفاً باید بهعنوان الگو مورد استفاده قرار گیرند، نه بهصورت کورکورانه و بدون تطبیق با شرایط واقعی کار.
یک متن قرارداد کاری ساده باید حداقل شامل مشخصات طرفین، نوع قرارداد، موضوع کار، مدت قرارداد، حقوق و مزایا، ساعات کار، شرایط فسخ و امضای طرفین باشد. اما در بسیاری از موارد، بسته به نوع شغل و ماهیت فعالیت، لازم است بندهای تکمیلی مانند محرمانگی اطلاعات، عدم رقابت، مسئولیتها و ضمانت اجرا نیز به قرارداد اضافه شود.
کارفرمایان و کارگران باید توجه داشته باشند که استفاده از یک نمونه قرارداد آماده بدون بررسی حقوقی، میتواند ریسکهای جدی ایجاد کند. بهترین رویکرد این است که نمونه قرارداد بهعنوان چارچوب اولیه استفاده شود و سپس متناسب با شرایط کاری، قوانین داخلی شرکت و مقررات قانون کار ایران، اصلاح و تکمیل گردد. این موضوع بهویژه در تنظیم قرارداد کار برای مشاغل تخصصی یا مدیریتی اهمیت بیشتری دارد.
جمعبندی
در مجموع، قرارداد کاری یکی از مهمترین اسناد حقوقی در روابط کارگر و کارفرما محسوب میشود که نقش تعیینکنندهای در حفظ حقوق و تعهدات طرفین دارد. آشنایی با این که قرارداد کار چیست، چه انواعی دارد و چگونه باید تنظیم شود، به افراد کمک میکند تا با آگاهی بیشتری وارد رابطه کاری شوند و از بروز اختلافات آینده جلوگیری کنند. رعایت اصول قانونی، شفافیت در نگارش بندها و انتخاب صحیح نوع قرارداد، پایههای یک همکاری سالم و پایدار را شکل میدهد.
برای بازار کار ایران، که با تنوع بالای مشاغل و شرایط استخدامی همراه است، استفاده صحیح از قرارداد کار اهمیت دو چندان دارد. چه در قالب قرارداد دائمی، موقت، معین یا دورکاری، توجه به جزئیات حقوقی و نگارشی قرارداد میتواند امنیت شغلی کارگر و آرامش خاطر کارفرما را تضمین کند. در نهایت، یک قرارداد کاری استاندارد و اصولی، نهتنها مانع اختلافات حقوقی میشود، بلکه زمینهساز اعتماد، بهرهوری و موفقیت بلندمدت در روابط کاری خواهد بود.
در انتها امیدواریم که این مقاله برای شما مفید واقع شده باشد. در صو.رت بروز هر سوالی در مورد حقوق پایه وزارت کار آن را در بخش کامنتها با ما به اشتراک بگذارید. همچنین، در صورت تمایل به مطالعه مقالات دیگر در حوزه کسب و کار میتوانید به بخش مقالات کسب و کار مراجعه نمایید.
