حادثه ناشی از کار یکی از مباحث مهم حقوق کار، بیمه تامین اجتماعی، ایمنی شغلی و مسئولیت مدنی است که تاثیر مستقیم بر حقوق مادی و درمانی کارگران و همچنین مسئولیت کیفری و مدنی کارفرمایان دارد. مطابق ماده 60 قانون تامین اجتماعی، حادثه ناشی از کار به حادثهای گفته میشود که در حین انجام کار یا به سبب انجام وظایف شغلی برای فرد بیمه شده رخ دهد. این تعریف تنها محدود به ساعات رسمی کاری در محل شرکت نیست، بلکه ماموریت کاری، مسیر رفت و برگشت بین منزل و محل کار در مسیر عرفی، و حتی محل انجام کارهای جانبی مرتبط با وظیفه را نیز شامل میشود. بنابراین ملاک اصلی تشخیص حادثه ناشی از کار، وجود رابطه مستقیم میان حادثه و وظایف شغلی فرد است.
فهرست مطالب
شناخت دقیق این مفهوم از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که عدم تطبیق حادثه با تعاریف قانونی و بیمهای میتواند منجر به عدم پرداخت غرامت دستمزد، دیه، مستمری از کار افتادگی، هزینههای درمان و مزایای حمایتی شود. از سوی دیگر، تشخیص صحیح نوع حادثه، در تعیین مسئولیت کارفرما یا فرد و میزان تقصیر موثر بوده و در صدور رای نهایی مراجع قضایی مانند دادسرا، دادگاه کیفری، هیئتهای تشخیص و حل اختلاف نقش تعیین کننده دارد.
در این مقاله از سایت نرم افزار حسابداری محک به بررسی صفر تا صد حادثه ناشی از کار میپردازیم. با ماهمراه باشید.
تعریف حادثه ناشی از کار در قانون تامین اجتماعی
طبق ماده 60 قانون تامین اجتماعی، حادثه ناشی از کار عبارت است از حادثهای که برای فرد بیمه شده ضمن انجام وظیفه و به سبب آن اتفاق بیفتد. همچنین، حوادثی که در مسیر متعارف رفت و برگشت بیم شده از منزل به کارگاه یا بالعکس و یا در حین ماموریت کاری رخ دهد نیز در این تعریف قرار میگیرند. طبق تبصرههای این ماده، تغییر مسیر در صورتی موجب خروج از حالت حادثه ناشی از کار میشود که هدف از آن، انجام امور شخصی غیرمرتبط با کار باشد.
در واقع وجود سه شرط اصلی موجب میشود تا حادثه به عنوان یک حادثه ناشی از کار شناخته شود:
- موقعیت زمانی
- موقعیت مکانی
- موقعیت علیت با کار
صرف این که حادثه در محیط شرکت رخ دهد، دلیل بر حادثه کاری بودن آن نیست؛ از سوی دیگر وقوع حادثه در خارج از شرکت نیز به معنای حادثه ناشی از کار نبودن آن نیست. ملاک تعیین، نظر کمیتههای پزشکی قانونی، کارشناسان حوادث شغلی، مراجع بیمهای و قضایی است.
انواع حادثه ناشی از کار
حساب و کتاب خود را محک بزنید
نرم افزار حسابداری محک ویژه +200 گروه شغلی
دریافت دمو و مشاوره رایگان
در صورت تمایل به دریافت مشاوره رایگان و مشاهده دمو نرم افزار حسابداری محک، لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
حوادث ناشی از کار تنها شامل آسیبهای فیزیکی و ناگهانی نیست، بلکه هر نوع آسیب جسمی، روانی، شیمیایی، بیولوژیک یا محیطی که منشأ آن کار باشد در این دسته قرار میگیرد. انواع حوادث ناشی از کار را میتوان به شکل زیر طبقه بندی کرد:
- حوادث فیزیکی مانند سقوط از ارتفاع، برق گرفتگی، برخورد با اجسام، انفجار، سوختگی، بریدگی، آسیب ناشی از دستگاهها و ماشینآلات صنعتی.
- حوادث شیمیایی شامل مسمومیت ناشی از تماس یا استنشاق گازها، مواد اسیدی یا قلیایی، مواد آلی، بخارات و حلالهای صنعتی.
- حوادث بیولوژیک مانند ابتلا به ویروس، باکتری، قارچ یا آلودگیهای محیطی در محیطهای آزمایشگاهی و درمانی.
- حوادث روانی ناشی از تنش شغلی، شوک، استرس شدید یا حوادث بحرانی سازمانی.
- حوادث ناشی از مسیر رفت و برگشت که باید از مسیر عرفی و بدون قصد انجام کارهای غیرشغلی باشد.
- حوادث ناشی از ماموریت رسمی، حتی در خارج از محل کار و خارج از ساعات کار.
تفاوت بیماری ناشی از کار با حادثه ناشی از کار چیست؟
حادثه، رخدادی آنی و قابل مشاهده است که در یک لحظه اتفاق میوفتد و نتیجه آن معمولا در همان زمان یا کوتاه مدت قابل تشخیص است، اما بیماری ناشی از کار تدریجی، تجمعی و حاصل قرار گرفتن طولانی مدت فرد در معرض عوامل مضر است.
بهعنوان مثال، شکستگی پا بر اثر سقوط از داربست، یک حادثه ناشی از کار است اما ابتلا به بیماری آسم به دلیل تماس مستمر با ترکیبات شیمیایی در کارخانه تولید چسب، بیماری ناشی از کار محسوب میشود. تشخیص بیماری ناشی از کار نیازمند بررسی پزشکی قانونی، گزارش محیط کار و تایید کمیسیون پزشکی سازمان تامین اجتماعی است.
مهمترین دلایل وقوع حادثه و آسیبدیدگی در محل کار
طبق آمار سازمان بین المللی کار (ILO)، بیش از 85 درصد حوادث کاری قابل پیشگیری بوده و غالبا ریشه در ضعفهای مدیریتی، آموزشی، تجهیزاتی و ساختاری دارند. مهمترین علل بروز این حوادث را میتوان به صورت زیر دستهبندی کرد:
- فقدان یا ضعف سیستم مدیریت ایمنی (HSE)
- بی توجهی به مقررات و استانداردهای حفاظت فنی
- نبود تجهیزات حفاظت فردی یا عدم استفاده صحیح از آنها
- طراحی نامناسب تجهیزات و محیط کار
- آموزش ناکافی یا نادرست کارکنان
- خستگی، فشار کاری و اختلالات تمرکز
- نگهداری ضعیف ماشینآلات و ابزارها
- نبود فرهنگ گزارش دهی حوادث و شبه حوادث
مسئولیت کیفری در حوادث ناشی از کار
مسئولیت کیفری در حوادث ناشی از کار بر پایه اصل تقصیر تعریف میشود؛ بدین معنا که اگر حادثه به دلیل سهل انگاری، بی احتیاطی، بی احتیاطی غیرموجه، عدم رعایت مقررات ایمنی یا عدم تامین الزامات قانونی توسط کارفرما یا مسئول ایمنی رخ داده باشد، او از نظر کیفری تحت پیگرد قانونی قرار میگیرد. این مسئولیت ممکن است منجر به حبس تعزیری، جزای نقدی، پرداخت دیه، یا الزام به جبران خسارتهای مادی و معنوی شود.
طبق ماده 95 قانون کار، هرگاه کارفرما یا مسئولین مربوطه از انجام وظایف قانونی خود درخصوص ایمنی محیط کار کوتاهی کنند، بدون توجه به شرایط قرارداد با کارگر، مسئول شناخته شده و به موجب ماده 176 قانون کار، طبق مقررات کیفری قابل مجازات هستند. همچنین ماده 616 قانون مجازات اسلامی درباره بی احتیاطی، بی مبالاتی و عدم رعایت مقررات دولتی در وقوع صدمه یا فوت، قابل اعمال است.
نکته بسیار مهم این است که وجود بیمه تامین اجتماعی، مسئولیت کیفری را حذف نمیکند. بیمه نقش حمایتی دارد و جایگزین مسئولیت قانونی نمیشود.
کارفرما چه وظیفهای برای کنترل حوادث ناشی از کار دارد؟
طبق قوانین کار و ایمنی، کارفرما مکلف است تمام اقدامات پیشگیرانه لازم برای جلوگیری از وقوع حادثه را انجام دهد. برخی از وظایف قانونی عبارتند از:
- آموزش مداوم و نظاممند کارکنان درباره کار با دستگاهها، مواد، روشهای ایمنی و خطرات محیطی
- تجهیز کارگران به وسایل حفاظت فردی مانند دستکش، کلاه، کفش ایمنی، ماسک، سیستمهای هارنس، عینک و لباس مقاوم
- نظارت مستقیم و مستمر بر نحوه کارکرد تجهیزات و عملکرد نیروها
- ایجاد ساختار مدیریت ایمنی HSE و کمیته حفاظت فنی
- مستندسازی و ثبت وقایع، شبه حوادث و بازرسی دورهای
- تعلیق فعالیتهای خطرناک در صورت تشخیص احتمال وقوع حادثه
- استخدام یا معرفی مسئول ایمنی و بهداشت حرفهای در محیطهای مشمول
هرگونه قصور در اجرا یا نظارت، میتواند مسئولیت کارفرما را محقق و مستند کند، حتی اگر حادثه به طور مستقیم به دلیل رفتار اشتباه کارگر رخ داده باشد.
مسئولیت کیفری کارفرما در حادثههای ناشی از کار
مسئولیت کیفری کارفرما زمانی شکل میگیرد که رابطه مستقیم بین حادثه و قصور قابل انتساب به او ثابت شود. این مسئولیت میتواند شخصی، تضامنی، یا سازمانی باشد، به ویژه در محیطهایی که سطوح مدیریتی متعدد دارند. مسئولیت ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- عدم رعایت استانداردهای ایمنی مصوب
- عدم نصب حفاظ و ابزار کنترلی روی دستگاهها
- واگذاری کار به افراد فاقد صلاحیت
- اجبار به انجام کار خطرناک بدون تجهیزات ایمنی
- قصور در تعمیر و نگهداری تجهیزات
- عدم آموزش یا اطلاع رسانی تهدیدات
در برخی موارد، کارفرمای حقیقی و حقوقی هر دو مسئول شناخته میشوند که این موضوع در پروندههای صنعتی بسیار رایج است.
جریمه و مجازات کارفرما در حوادث ناشی از کار (درصورت مقصر بودن)
مجازات کارفرما بسته به شدت حادثه، نوع صدمه، میزان تقصیر و نتیجه (صدمه، نقص عضو یا فوت) متفاوت است. بر اساس قوانین ایران مجازاتها شامل موارد زیر میشوند:
- پرداخت دیه کامل یا نسبی بر اساس نظریه پزشکی قانونی
- پرداخت خسارتهای مادی و هزینههای درمان
- حبس تعزیری در موارد منجر به فوت یا نقص عضو شدید
- تعطیلی یا پلمب کارگاه تا رفع خطر
- جریمه نقدی و درج در سوابق کیفری
- الزام به استانداردسازی محیط کار و شرکت در دورههای ایمنی
در صورت فوت کارگر، حتی رضایتنامه داخلی یا برگه عدم مسئولیت موجب رفع مسئولیت کیفری کارفرما نمیشود.
چگونه درخواست بررسی حوادث ناشی از کار بدهیم؟
فرایند بررسی حادثه باید فوری، مستند و مطابق با روال اداری انجام شود. مراحل اصلی عبارتند از:
- اطلاع فوری به کارفرما، بیمه و مراکز درمانی
- ثبت گزارش حادثه در فرمهای رسمی سازمان
- تنظیم گزارش کارشناسی توسط افسر ایمنی یا کمیته حفاظتی
- ارجاع به بازرسان اداره کار و تامین اجتماعی
- ارائه مدارک پزشکی و نظریه پزشکی قانونی
- تشکیل پرونده در هیئت بدوی و تجدید نظر
- امکان طرح شکایت کیفری یا حقوقی در دادگاه در صورت اختلاف
تاخیر، تغییر اظهارات، یا گزارش شفاهی بدون مستندات میتواند روند پرونده را به ضرر کارگر تغییر دهد.
هزینه بررسی حوادث ناشی از کار چقدر است؟
مسیر اداری بررسی حادثه در اداره کار و سازمان تامین اجتماعی هزینه مستقیم ندارد اما هزینههای جانبی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- حقالزحمه کارشناسان رسمی دادگستری
- هزینه کمیسیون پزشکی قانونی
- هزینه مشاوره حقوقی و وکیل
- هزینههای درمان، رفت و آمد و مدارک
در بسیاری از پروندهها، درصورت اثبات حادثه ناشی از کار، هزینههای درمانی توسط تامین اجتماعی یا بیمه درمان تکمیلی پرداخت میشود.
دیه حوادث ناشی از کار چقدر است؟ (با پایه دیه ۱۴۰۴)
میزان دیه بر اساس نوع و شدت آسیب تعیین میشود. دیه در ایران هر سال توسط قوه قضاییه اعلام میشود و مبنای قضاوت قرار میگیرد. برخی معیارهای رایج تعیین مبلغ دیه حوادث ناشی از کار عبارتند از:
- فوت: دیه کامل
- نقص عضو: درصد دیه بر اساس نظر پزشکی قانونی
- از کار افتادگی دائمی: مستمری مادامالعمر + دیه
- آسیب جزئی: درصدی از دیه
کارگران باید بدانند دریافت دیه، جایگزین مزایای بیمهای نمیشود و ممکن است علاوه بر آن، شامل مستمری، غرامت دستمزد و هزینه درمان نیز باشند. در بخش بعد جدول رسمی دیه ۱۴۰۴ و مثالهای محاسبه درج خواهد شد.
| نواحی / نوع آسیب | درصد از دیه کامل | مبلغ دیه (تومان) |
| دیه کامل انسان (غیر حرام) | 100% | ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| دیه کامل در ماههای حرام | 133% | ۲,۱۲۸,۰۰۰,۰۰۰ |
| قطع کامل یک دست | 50% | ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| قطع کامل دو دست | 100% | ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| قطع کامل یک پا | 50% | ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| نابینایی یک چشم | 50% | ۸۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| نابینایی دو چشم | 100% | ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| از دست دادن کل شنوایی | 100% | ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| از دست دادن یک گوش | 33% | ۵۲۸,۰۰۰,۰۰۰ |
| شکستگی بینی قابل درمان | 10% | ۱۶۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| شکستگی بینی غیر قابل اصلاح | 100% | ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| قطع کامل انگشتان هر دست (هر انگشت) | 10% | ۱۶۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| آسیب تاندون دست (کاهش کارایی) | 8% تا 20% | ۱۲۸,۰۰۰,۰۰۰ تا ۳۲۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| قطع زبان (از بین رفتن توان تکلم) | 100% | ۱,۶۰۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| از بین رفتن قدرت بویایی | 33% | ۵۲۸,۰۰۰,۰۰۰ |
| از بین رفتن قدرت چشایی | 33% | ۵۲۸,۰۰۰,۰۰۰ |
| شکستن دندان دائمی (هر دندان) | 1/20 دیه کامل | ۸۰,۰۰۰,۰۰۰ |
| کبودی صورت یا بدن (خفیف) | 0.3% | ۴,۸۰۰,۰۰۰ |
| پارگی لب یا آسیب زیبایی چهره | 2% تا 10% | ۳۲,۰۰۰,۰۰۰تا ۱۶۰,۰۰۰,۰۰۰ |
پوشش پزشکی بیمه تامین اجتماعی حادثه دیده چیست؟
اگر حادثهرخ داده به عنوان حادثه ناشی از شناخته شود، بیمه تامین اجتماعی متعهد به ارائه خدمات زیر است:
- درمان کامل تا بهبودی بدون سقف هزینه
- غرامت دستمزد در ایام استراحت پزشکی
- مستمری از کار افتادگی جزئی یا کلی
- هزینه وسایل و پروتزهای پزشکی
- پوشش خدمات توانبخشی و کار درمانی
در صورتی که حادثه غیر شغلی تشخیص داده شود، بخشی از این پوششها قابل اعمال نخواهد بود.
اقدامات لازم برای کاهش حوادث حین کار
کاهش حوادث نیازمند اقدامات سیستمی، مدیریتی و فرهنگی است. مهمترین راهکارها عبارتند از:
- آموزش مستمر نیروها
- تدوین و اجرای دستورالعملهای ایمنی
- بازرسی منظم و ثبت شبهحوادث
- تجهیز کامل حفاظت فردی
- استقرار سامانه مدیریت ایمنی HSE-MS
- نظارت بر ساعات کاری و جلوگیری از خستگی مزمن
- توسعه فرهنگ گزارش دهی بدون تنبیه
نکات مهم در قانون حادثه حین کار
- حضور غیرقانونی کارگر در محل کار، در صورت ارتباط با وظیفه، ماهیت حادثه را تغییر نمیدهد.
- رضایتنامه یا برگه معافیت کارفرما، فاقد اعتبار قضایی است.
- کارگر باید بیمه خود را به طور مرتب پرداخت کند تا مشمول حمایتهای بیمهای شود.
- ماموریت کاری خارج از ساعت اداری همچنان مشمول حادثه شغلی است.
- ترک محل کار برای امور شخصی میتواند شکل پرونده را تغییر دهد.
مقایسه آمار حوادث شغلی در ایران و جهان
طبق دادههای ILO، سالانه بیش از 2.8 میلیون نفر در دنیا به دلیل حوادث ناشی از کار فوت کرده و بیش از 370 میلیون حادثه ناشی از کار گزارش میشوند. به دلیل وجود صنایع ساختمانی، پتروشیمی، حمل و نقل و کارگاههای فاقد ایمنی استاندارد، ایران همواره در دسته کشورهای کشورهای با ریسک بالا قرار میگیرد.
کشورهایی که آمار حادثه ناشی از کار پایینتری دارند، در سه حوزه آموزش، استانداردسازی و فناوری ایمنی سرمایهگذاری کردهاند.
جمعبندی
حادثه ناشی از کار صرفا یک اتفاق ناگوار نیست، بلکه یک موضوع حقوقی، بیمهای و مدیریتی است که باید از زاویه پیشگیری، فرهنگ ایمنی، آموزش و رعایت قانون مورد بررسی قرار گیرد. آگاهی کارگران درباره حقوق قانونی خود و مسئولیت کارفرمایان درباره وظایف ایمنی، نقش کلیدی در کاهش آسیبها و هزینههای اجتماعی دارد. شفافیت اطلاعات، گزارش دهی دقیق و فرهنگ ایمنی میتواند مسیر خطر را به مسیر سلامت، بهره وری و امنیت شغلی تبدیل کند.
در انتها، امیدواریم که این مقاله برای شما مفید واقع شده باشد. در صورت بروز هر سوالی، آن را در بخش دیدگاهها با ما به اشتراک بگذارید. همچنین، در صورت نیاز به مطالعه مقالات بیشتر در بیمهها، میتوانید به دسته بندی مقالات بیمه مراجعه نمایید.
