پایه مالیاتی یکی از مهمترین ابزارهای دولت برای تامین درآمد غیرنفتی است که به ایجاد عدالت مالیاتی و توزیع بار مالیات به شکل منصفانه و متعادل در جامعه کمک میکند. این پایه، مبنای اصلی محاسبه مالیاتی در نظر گرفته میشود و مشخص میکند که چه چیزی و به چه میزانی مشمول مالیات میشود. ساختار و مبنای مالیاتی در ایران مشابه با سایر کشورها است و بر مبنای درآمد و دارایی اشخاص حقیقی و حقوقی محاسبه میشود.
فهرست مطالب
در این مقاله از گروه نرمافزار حسابداری محک سعی شده است تا به صورت کاملا تخصصی و جامع به بررسی مبنای مالیاتی، انواع آن، عوامل اثرگذار بر اندازه آن، نقش آن در سیاستهای اقتصادی و نحوه تعیین ضرایب مالیاتی بپردازیم تا شما با آگاهی کامل، بهترین رفتار مالیاتی را داشته باشید؛ زیرا عدم اطلاع از این موارد، ممکن است منجر به پرداخت جریمههای سنگین شود و فرصتهای قانونی برای کاهش قانونی بار مالیاتی را از شما بگیرد.
پایه مالیاتی چیست؟
پایه مالیاتی، مبلغ یا میزان مشخصی از درآمد، دارایی یا مصرف (و هر چیزی که بتوان نرخ مالیات را روی آن اعمال کرد) است که مالیات براساس آن محاسبه و پرداخت میشود. به عبارتی، به ارزش، درآمد، دارایی یا هرگونه فعالیت اقتصادی که براساس قانون، مبنای محاسبه مالیات قرار میگیرد، مبنای مالیاتی گفته میشود. نرخ یا ضریب مالیاتی بر مبنای مالیاتی اعمال میشود تا میزان مالیات پرداختی برای هر فرد حقیقی یا حقوقی مشخص شود.
تغییر در مبنای مالیاتی به طور مستقیم بر درآمدهای مالیاتی دولت اثر میگذارد. به عبارتی، هرچه پایه و مبنای مالیاتی بیشتر باشد، میزان درآمد مالیاتی دولت نیز افزایش خواهد یافت. پایه مالیاتی انواع مختلفی دارد و انواع آن براساس ساختار مالیاتی هر کشور و اصول نظام مالیاتی آن تعیین میشود. در حال حاضر، پایه های مالیاتی در ایران به پایه مالیات بر درآمد، مصرف و دارایی تقسیم شده است.
انواع پایه مالیاتی در ایران
حساب و کتاب خود را محک بزنید
نرم افزار حسابداری محک ویژه +200 گروه شغلی
دریافت دمو و مشاوره رایگان
در صورت تمایل به دریافت مشاوره رایگان و مشاهده دمو نرم افزار حسابداری محک، لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
انواع پایه مالیاتی با توجه به ساختار مالیاتی هر کشور و اصول نظام مالیاتی آن متفاوت است. در ایران، ۳ دسته مبنای مالیاتی براساس درآمد، دارایی و مصرف وجود دارد؛ اما در سالهای اخیر و با هدف افزایش درآمدهای مالیاتی غیرنفتی و ایجاد عدالت بیشتر، پایه های مالیاتی 1404 (جدید) نیز در دستور کار قرار گرفتهاند که برخی از آنها هنوز در مرحله پیشنویس یا تصویب اولیه هستند.
انواع پایه مالیاتی در ایران به ۳ دسته تقسیم میشوند:
- پایه مالیات طبق درآمد: این پایه نسبت به سایر مبناهای مالیاتی رایجتر است و به صورت مستقیم بر درآمد افراد حقیقی و حقوقی اعمال میشود. مالیات بر درآمد مشاغل، اصناف و شرکتها و مالیات بر حقوق رایجترین مثالهای این پایه مالیاتی هستند.
- پایه مالیات طبق دارایی: این مبنای مالیاتی به میزان درآمد افراد ربطی ندارد و براساس ذخیره ثروت و دارایی افراد و انتقال آنها مشخص و اعمال میشود. مالیات بر ارث، املاک و مستغلات نمونههایی از این پایا مالیاتی هستند.
- پایه مالیات طبق مصرف: این مبنای مالیاتی نیز مربوط به درآمد نیست و به میزان مصرف کالا و خدمات (هزینهکردن درآمد برای دریافت آنها) تعلق میگیرد. مالیات بر ارزش افزوده رایجترین مثال این مبنای مالیاتی است.
در سالهای اخیر، مالیات بر جمع درآمد، مالیات بر عایدی سرمایه (مالیات بر تفاوت ارزش خرید و فروش داراییهای سرمایهای) و مالیات بر سود سپرده بانکی نیز به عنوان پایه های مالیاتی 1404 (جدید) توسط دولت معرفی شدهاند.
عوامل موثر بر اندازه پایه مالیاتی
پایه مالیاتی تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار میگیرد که هر کدام به طور مستقیم بر گستردگی یا کاهش آن اثر میگذارند. ۵ عامل کلیدی نرخ اشتغال و سطح درآمد عمومی، میزان معافیتهای مالیاتی، وسعت اقتصاد غیررسمی و قاچاق، نظام اطلاعاتی و شفافیت اقتصادی و قوانین و فرهنگ مالیاتی بیشترین تاثیر افزایشی و کاهشی را بر این پایه دارند. نرخ اشتغال و سطح درآمد عمومی به صورت مستقیم بر مبنای مالیاتی اثر میگذارد. به عبارتی، هرچه تعداد افراد حقیقی و حقوقی پردرآمد بیشتر باشد، حجم بیشتری از درآمدها در دایره مالیات بر درآمد قرار میگیرد. در مقابل، نرخ بیکاری بالا و زیادبودن افراد کمدرآمد در جامعه، باعث کاهش این پایه میشود.
میزان معافیتهای مالیاتی تاثیر کاهشی و تنظیمی بر پایه و مبنای مالیاتی دارد. معافیتهایی مانند معافیت سالانه درآمد حقوق بخشی از مبنای مالیاتی را به طور قانونی از شمول مالیات خارج میکند. این کار به منظور حمایت از اقشار کمدرآمد انجام میشود. در نهایت، هرچه معافیتهای مالیاتی گستردهتر باشد، پایه و مبنای مالیاتی کوچکتر میشود. اقتصاد غیررسمی و قاچاق نیز باعث پنهانماندن درآمد و ارزش افزوده از دید نظام مالیاتی خواهد شد. به همین دلیل، بخش قابل توجهی از درآمدها به پایه مالیاتی اضافه نمیشود و دولت نمیتواند از این ظرفیت، درآمدی کسب کند.
نظام اطلاعاتی و شفافیت اقتصادی نیز باعث میشود تراکنشها و درآمدهای واقعی با دقت بیشتری شناسایی شوند. این شفافیت، امکان فرار مالیاتی و پنهانکاری را کاهش میدهد و مبنای مالیاتی شناختهشده را به مبنای مالیاتی واقعی نزدیکتر میسازد. قوانین و فرهنگ مالیاتی ساده، شفاف و باثبات نیز میزان مشارکت مودیان را افزایش میدهد و باعث کاهش فرار مالیاتی خواهد شد. این موضوع باعث افزایش پایه مالیاتی میشود.
روش های محاسبه پایه های مالیاتی
محاسبه مبنای مالیاتی فرایندی است که طی آن ارزش مشمول مالیات به طور دقیق مشخص میشود. این فرایند با توجه به نوع پایه مالیاتی متفاوت است. محاسبه پایه های مالیاتی با ۴ روش تجمیعی مستقیم، روش تجمیعی غیر مستقیم، روش تفریق مستقیم و روش تفریق غیر مستقیم قابل انجام است.
در روش تجمیعی مستقیم، نرخ مالیات بر ارزش افزوده بر مجموع مواردی مانند دستمزد، سود و اجاره اعمال میشود. این نرخ ثابت است و به عنوان ضریب ثابت مورد استفاده قرار میگیرد. در این روش از فرمول زیر استفاده میشود:
مالیات بر ارزش افزوده = (دستمزد، سود، اجاره، بهره، دستمزد) ⤫ نرخ مالیات بر ارزش افزوده
در روش تجمیعی غیر مستقیم، عملکرد خلاف روش تجمیعی مستقیم است. به این صورت که هر یک از موارد به صورت جداگانه در نرخ مالیات ضرب و محاسبه میشوند. در نهایت، تمامی آنها با یکدیگر جمع میشوند تا میزان مالیات نهایی به دست آید. در این روش از فرمول زیر استفاده میشود:
مالیات بر ارزش افزوده = (استهلاک × نرخ مالیات) + (سود × نرخ مالیات) + (اجاره × نرخ مالیات) + (بهره × نرخ مالیات) + (دستمزد × نرخ مالیات)
در روش تفریق مستقیم، اختلاف میان مقدار خرید و فروش کسبوکارها محاسبه میشود تا پایه مالیاتی نیز بر مبنای آن تعیین شود. در روش تفریق غیر مستقیم نیز براساس صورتحسابهای خرید و فروش کسبوکارها، محاسبه مالیات انجام میشود.
اهمیت پایه مالیاتی در سیاست اقتصادی
دریافت مالیات از مردم، یکی از مهمترین روشهای کسب درآمد برای دولتها و تامین رفاه اجتماعی است. در ایران، هدف اصلی از پایه های مالیاتی کاهش تکیه دولت به درآمد حاصل از نفت و کاهش فشار بر مودیان مالیاتی است. به عبارتی، نوع و میزان پایه مالیاتی، رفتارهای اقتصادی را به طور مستقیم تحت تاثیر قرار میدهد.
مبنای مالیاتی بر افزایش درآمد دولت، اصلاح ساختار مالیاتی در کشور، جلوگیری از دلالی و سودجویی و شفافیت بیشتر معاملات اقتصادی تاثیر میگذارد. این موارد نشاندهنده تاثیر مستقیم مبنای مالیاتی بر سیاستهای اقتصادی است.
به همین دلیل، کاهش یا نبود این پایه، باعث واردشدن آسیبهای شدید به اقتصاد کشور خواهد شد. در مقابل، رشد آن با بهبود وضعیت اقتصادی همراه خواهد بود و وابستگی دولت به درآمدهای نفتی را به طور قابل توجهی کاهش خواهد داد.
چه کسی ضرایب مالیاتی را تعیین می کند؟
به درصدهایی که سازمان امور مالیاتی برای تخمین درآمد مشمول مالیات تعیین میکند، ضرایب مالیاتی گفته میشود. این ضرایب، ابزاری برای محاسبه مالیات برآوردی (علیالراس یا توافقی) هستند.
هدف از تعیین و اعمال ضرایب مالیاتی، سادهسازی محاسبه مالیات و کاهش اختلافات میان مودیان و سازمان مالیاتی است. به همین دلیل، باید توسط چندین فرد متخصص در این زمینه و با در نظرگرفتن شرایط اقتصادی، میزان درآمد و میزان مبادلات و خرید و فروش تعیین شود تا با ایجاد کمترین فشار اقتصادی بر مودی، بیشترین بازدهی ممکن را برای دولت داشته باشد.
برای تعیین ضرایب مالیاتی در هر سال، جلسهای با حضور نمایندگان بانک مرکزی، سازمان امور مالیاتی کشور، اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و شورای مرکزی اصناف نظام پزشکی برای مشاغل این حوزه برگزار میشود. نمایندگان حاضر در جلسه، به بررسی شرایط اقتصادی معاملات و اوضاع اقتصادی کشور میپردازند تا براساس آن، ضرایب مالیاتی برای مودیان مختلف مالیاتی را با در نظرگرفتن شغل آنها مشخص کنند.
پس از اتمام جلسه، نتیجه نهایی در اختیار سازمان امور مالیاتی کشور قرار میگیرد. این سازمان نیز موظف است تا جدول ضرایب مالیاتی را تهیه کرده و به مشاغل مربوطه ابلاغ کند و به اجرای تصمیمهای اعلامشده بپردازد.
جمع بندی
پایه مالیاتی چیست؟ پایه مالیاتی، تعیین میکند که چه چیزی و به چه میزان مشمول مالیات خواهد شد. شناخت این پایه برای انجام بهتر فعالیتهای اقتصادی ضروری است؛ اطلاع دقیق از معافیتهای مالیاتی، پایه های مالیاتی جدید و ضرایب مالیاتی به شما کمک میکند تا پرداختهای مالیاتی خود را در فرصت مناسب و با جلوگیری از صرف هزینههای مازاد انجام دهید.
شما برای محاسبه دقیق مبنای مالیاتی، پرداخت به موقع مالیاتها، جلوگیری از اعمال جریمهها، برنامهریزی دقیق مالی و مالیاتی و بهرهمندی از معافیتهای مالیاتی به ثبت دقیق اطلاعات مالی نیاز دارید. برای این کار میتوانید از نرمافزارهای کاربردی گروه نرمافزار حسابداری محک استفاده کنید. همچنین، میتوانید سوالات خود درباره مالیات، مبنای مالیاتی و نرمافزارهای مرتبط را تیم پشتیبانی در میان بگذارید تا در کوتاهترین زمان ممکن به پرسش شما پاسخ داده شود.
در انتها امیدواریم که این مقاله برای شما مفید واقع شده باشد. در صورت بروز هر سوالی؛ آن را در بخش دیدگاهها با ما به اشتراک بگذارید. همچنین، میتوانید در صورت تمایل به مطالعه بیشتر مطالب مشابه، به دسته بندی مقالات قوانین مالیاتی مراجعه نمایید.
