تجارت الکترونیک یعنی خرید و فروش کالا یا خدمات از طریق شبکه های الکترونیکی؛ مانند زمانی که مشتری محصولی را در یک فروشگاه اینترنتی سفارش می‌دهد. پرداخت و تحویل سفارش می‌توانند آنلاین یا به روش دیگری انجام شوند.
فهرست مطالب
تجارت الکترونیک چیست؟
تجارت الکترونیک یا E-commerce به معاملاتی گفته می‌شود که سفارش خرید یا فروش کالا و خدمات در آنها از طریق شبکه های رایانه ای و روش های طراحی شده برای دریافت یا ثبت سفارش انجام می‌شود. در تعریف آماری OECD، روش ثبت سفارش اهمیت دارد؛ نه لزوما روش پرداخت یا تحویل. به همین دلیل، سفارش اینترنتی با پرداخت در محل نیز می‌تواند برای مثال، مشتری یک کتاب را در سایت سفارش می‌دهد، هنگام تحویل هزینه را پرداخت می‌کند و نسخه چاپی را دریافت می‌کند. در این معامله، سفارش الکترونیکی است، اما پرداخت و تحویل به شکل آنلاین انجام نشده اند.
مثال های تجارت الکترونیک
حساب و کتاب خود را محک بزنید
نرم افزار حسابداری محک ویژه +200 گروه شغلی
دریافت دمو و مشاوره رایگان نرم افزار حسابداری محک
در صورت تمایل به دریافت مشاوره رایگان و مشاهده دمو نرم افزار حسابداری محک، لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
| مثال | شکل انجام معامله |
|---|---|
| خرید لباس از فروشگاه اینترنتی | انتخاب سایز و ثبت سفارش در سایت |
| خرید دوره آموزشی | سفارش و دریافت دسترسی به محتوای آموزشی |
| سفارش عمده مواد اولیه | ثبت سفارش شرکت خریدار در سامانه تامین کننده |
| خرید بلیت | انتخاب خدمت، ثبت سفارش و دریافت بلیت الکترونیکی |
| خرید اشتراک نرم افزار | انتخاب طرح و ثبت سفارش استفاده از سرویس |
داشتن سایت معرفی شرکت، به تنهایی به معنای انجام تجارت الکترونیک نیست. ممکن است سایت فقط اطلاعات تماس و نمونه کارها را نمایش دهد و سفارش در خارج از آن ثبت شود.
کسب و کار الکترونیکی چیست؟
کسب و کار الکترونیکی یا E-business به استفاده از فناوری ها و سیستم های الکترونیکی برای انجام و مدیریت فعالیت های کسب و کار گفته می‌شود.
دامنه آن از فروش آنلاین گسترده‌تر است. برای مثال، یک شرکت می‌تواند سفارش های خود را حضوری دریافت کند، اما مدیریت موجودی، تایید خرید، ارتباط با تامین کنندگان و پیگیری مشتریان را در سامانه های الکترونیکی انجام دهد.
در چنین وضعیتی، شرکت از فرایندهای کسب و کار الکترونیکی استفاده می‌کند، حتی اگر فروشگاه اینترنتی نداشته باشد.
مثال های کسب و کار الکترونیکی
- ثبت درخواست خرید و تایید آن در سامانه داخلی شرکت.
- مدیریت موجودی و انتقال کالا میان انبارها با نرم افزار.
- ثبت و پیگیری درخواست های پشتیبانی مشتری.
- هماهنگی تولید، فروش و تامین کالا در یک سیستم مشترک.
- مدیریت پرونده کارکنان و درخواست های مرخصی به صورت الکترونیکی.
- تبادل اطلاعات سفارش با تامین کننده از طریق سامانه.
لازم نیست همه این فعالیت ها روی اینترنت عمومی انجام شوند. بعضی فرایندها می‌توانند در شبکه داخلی سازمان یا بستر اختصاصی ارتباط با شرکای تجاری اجرا شوند.
تفاوت تجارت الکترونیک با کسب و کار الکترونیکی چیست؟
تفاوت اصلی در دامنه فعالیت است. تجارت الکترونیک بر معامله و فرایندهای مرتبط با خرید و فروش تمرکز دارد؛ کسب و کار الکترونیکی، اداره دیجیتالی بخش های مختلف مجموعه را نیز در بر می‌گیرد.
| معیار | تجارت الکترونیک | کسب و کار الکترونیکی |
|---|---|---|
| تمرکز اصلی | خرید و فروش کالا و خدمات | انجام و مدیریت فعالیت های کسب و کار با فناوری |
| دامنه | سفارش و معامله و فعالیت های مرتبط | فروش، تامین، انبار، پشتیبانی، منابع انسانی و سایر فرایندها |
| نمونه | ثبت سفارش مشتری در سایت | هماهنگی سفارش با انبار و واحد مالی |
| طرف های درگیر | خریدار، فروشنده و واسطه های معامله | مشتریان، کارکنان، تامین کنندگان و شرکای تجاری |
| وجود معامله در هر فعالیت | فعالیت اصلی حول معامله شکل می‌گیرد | هر فعالیت لزوما معامله نیست |
| رابطه میان دو مفهوم | بخشی از کسب و کار الکترونیکی | مفهوم گسترده‌تر |
برای مثال، در یک فروشگاه اینترنتی پوشاک، انتخاب لباس و ثبت سفارش به تجارت الکترونیک مربوط است. ثبت ورود کالا به انبار، تعیین مسئول آماده سازی سفارش و پیگیری درخواست تعویض، بخشی از فرایندهای الکترونیکی اداره همان کسب و کار هستند.
این فعالیت ها به هم وابسته اند. اگر موجودی سایت با انبار هماهنگ نباشد، ممکن است مشتری کالایی را سفارش دهد که امکان تحویل آن وجود ندارد. برای طراحی مسیر ورود، نگهداری و خروج کالا، آشنایی با اصول انبارداری به مشخص شدن مسئولیت ها و اطلاعات موردنیاز هر مرحله کمک می‌کند.
انواع تجارت الکترونیک کدام اند؟
یکی از روش های رایج دسته بندی تجارت الکترونیک، توجه به طرف های معامله است. مدل های B2B، B2C، C2C و C2B از دسته های اصلی هستند.
| مدل | طرف های معامله | مثال |
|---|---|---|
| B2C | کسب و کار با مصرف کننده | فروش کفش از سایت فروشگاه به مشتری |
| B2B | کسب و کار با کسب و کار | سفارش کارتن بسته بندی توسط یک تولیدکننده |
| C2C | مصرف کننده با مصرف کننده | فروش کالای شخصی میان افراد از طریق بستر معامله آنلاین |
| C2B | فرد با کسب و کار | فروش حق استفاده از یک عکس توسط عکاس مستقل به شرکت |
تجارت الکترونیک B2C
در این مدل، فروشنده کالا یا خدمت را به مصرف کننده نهایی عرضه می‌کند. برای مثال، یک مشتری از فروشگاه اینترنتی لوازم جانبی موبایل، کابل شارژ می‌خرد. در طراحی این نوع فروش، اطلاعات روشن محصول، قیمت نهایی، روش ارسال و امکان پیگیری سفارش اهمیت زیادی دارند.
تجارت الکترونیک B2B
در این مدل، خریدار و فروشنده هر دو کسب و کار هستند. برای مثال، یک رستوران مواد اولیه خود را از سامانه سفارش شرکت پخش تهیه می‌کند. در یک سناریوی B2B ممکن است قیمت بر اساس گروه مشتری، حجم سفارش یا شرایط قرارداد تعیین شود. بنابراین طراحی فروشگاه باید با روش واقعی معامله هماهنگ باشد.
تجارت الکترونیک C2C
در این مدل، معامله میان افراد انجام می‌شود. برای نمونه، فردی وسیله شخصی خود را از طریق بستری که امکان ثبت سفارش دارد، به فرد دیگری می‌فروشد. صرف انتشار آگهی را باید از ثبت معامله در سامانه جدا کرد؛ ممکن است یک وب سایت فقط خریدار و فروشنده را به هم معرفی کند.
تجارت الکترونیک C2B
در این مدل، فرد به یک کسب و کار کالا، خدمت یا حق استفاده ارائه می‌کند. برای مثال، شرکت از یک تولیدکننده مستقل محتوا، محتوای سفارشی می‌خرد. این دسته بندی با روش دریافت پول یا نوع کانال فروش متفاوت است. برای نمونه، اشتراک ماهانه می‌تواند در یک خدمت B2B یا B2C استفاده شود.
فروش اینترنتی فقط از طریق وب سایت انجام می‌شود؟
خیر. سایت اختصاصی، اپلیکیشن، بازارگاه آنلاین و امکانات خرید در شبکه های اجتماعی می‌توانند بستر فروش باشند. برای انتخاب کانال، مشخص کنید مشتری چگونه محصول را پیدا می‌کند، سفارش کجا ثبت می‌شود و مسئول پیگیری آن چه کسی است.
| بستر | نمونه کاربرد | موضوع قابل بررسی |
|---|---|---|
| سایت اختصاصی | فروش محصولات با نام و ساختار فروشگاه خودتان | هزینه نگهداری، جذب مشتری و مدیریت سفارش |
| بازارگاه آنلاین | عرضه کالا در بستری با چند فروشنده | کارمزد، رقابت و شرایط همکاری |
| اپلیکیشن | ارائه تجربه خرید متناسب با استفاده مکرر | هزینه توسعه و دلیل نصب توسط مشتری |
| شبکه اجتماعی | معرفی محصول و هدایت مخاطب به خرید | روش ثبت سفارش و قابل پیگیری بودن اطلاعات |
یک فروشگاه می‌تواند از چند کانال استفاده کند، اما باید مشخص باشد موجودی و سفارش های آنها چگونه با هم هماهنگ می‌شوند.
تفاوت فروشگاه کاملا آنلاین و فروشگاه ترکیبی چیست؟
این دسته بندی به شیوه حضور فروشگاه مربوط است و با مدل هایی مثل B2B و B2C تفاوت دارد.
فروشگاه کاملا آنلاین
در این حالت، فروش از طریق کانال های آنلاین انجام می‌شود و فروشگاه محل مراجعه حضوری برای خرید ندارد. البته ممکن است دفتر، انبار یا مرکز آماده سازی سفارش داشته باشد.
فروشگاه ترکیبی یا Bricks and Clicks
این فروشگاه هم کانال حضوری و هم کانال آنلاین دارد. برای مثال، مشتری می‌تواند محصول را در سایت سفارش دهد و طبق امکانات فروشگاه، آن را حضوری تحویل بگیرد. اصطلاح Pure Play در زمینه خرده فروشی آنلاین برای چنین کسب و کارهایی به کار می‌رود؛ نباید آن را صرفا به معنای فروش یک محصول دانست. وجود دو کانال به تنهایی کافی نیست. اگر قیمت، موجودی و شرایط پیگیری سفارش میان آنها ناسازگار باشد، مشتری تجربه نامطلوبی خواهد داشت. اگر فروش حضوری و اینترنتی کالا را همزمان انجام می‌دهید، هنگام بررسی نرم افزار حسابداری فروشگاهی، امکانات ثبت فروش و موجودی را در کنار شرایط اتصال به سایت ارزیابی کنید.
مزایای تجارت الکترونیک چیست؟
مزایای فروش آنلاین زمانی ایجاد می‌شوند که فرایند سفارش، تامین و پاسخگویی درست طراحی شده باشد.
دسترسی به مشتریان خارج از محدوده فروشگاه
فروشگاه می‌تواند محصولات خود را به مخاطبانی معرفی کند که از مقابل مغازه عبور نمی‌کنند. با این حال، محدوده واقعی فروش به امکان ارسال، هزینه حمل و ظرفیت پشتیبانی وابسته است. برای مثال، فروش یک کالای کم قیمت به شهر دیگر ممکن است بدون تجمیع سفارش، از نظر هزینه ارسال برای مشتری جذاب نباشد.
امکان ثبت سفارش خارج از ساعت کاری
مشتری می‌تواند خارج از ساعت فعالیت کارکنان نیز سفارش ثبت کند. این قابلیت به معنای پاسخگویی یا ارسال شبانه روزی نیست؛ زمان پردازش باید روشن اعلام شود.
ارائه اطلاعات قابل مقایسه
صفحه محصول می‌تواند مشخصات، تصاویر، ابعاد و شرایط استفاده را کنار هم قرار دهد. این اطلاعات به مشتری کمک می‌کنند پیش از خرید، تناسب محصول با نیاز خود را بررسی کند.
امکان بررسی مسیر خرید
با اندازه گیری درست می‌توان بررسی کرد مشتریان از چه کانالی وارد می‌شوند و در کدام مرحله خرید را رها می‌کنند. برای مثال، اگر تعداد زیادی از مشتریان پس از مشاهده هزینه ارسال خارج شوند، لازم است نحوه نمایش هزینه و شرایط ارسال بررسی شود؛ افزایش تبلیغات به تنهایی این مسئله را حل نمی‌کند.
چالش های تجارت الکترونیک چیست؟
| چالش | نمونه مسئله | اقدام عملی |
|---|---|---|
| مغایرت موجودی | فروش کالای تمام شده | تعیین مرجع موجودی و زمان به روز رسانی |
| هزینه جذب مشتری | افزایش سفارش بدون افزایش سود | محاسبه هزینه جذب در کنار سود هر سفارش |
| ابهام اطلاعات محصول | خرید اشتباه و مرجوعی | تکمیل مشخصات و تصاویر واقعی |
| تاخیر ارسال | نارضایتی مشتری | اعلام زمان واقع بینانه و پیگیری تحویل |
| اختلال فنی | ثبت ناقص سفارش یا پرداخت | بررسی وضعیت تراکنش و جلوگیری از ثبت تکراری |
| امنیت اطلاعات | دسترسی غیرمجاز به حساب ها | مدیریت دسترسی و حفاظت از اطلاعات |
| تسویه کانال ها | اختلاف مبلغ فروش و واریزی | تطبیق سفارش، کارمزد، مرجوعی و تسویه |
تجارت الکترونیک لزوما همه واسطه ها را حذف نمی‌کند. بازارگاه، شرکت پرداخت و شرکت حمل ممکن است در معامله نقش داشته باشند و هرکدام هزینه و شرایط خود را داشته باشند. همچنین حذف اجاره فروشگاه حضوری به معنای حذف هزینه های کسب و کار نیست؛ نگهداری سایت، تبلیغات، بسته بندی، انبار و پشتیبانی همچنان هزینه ایجاد می‌کنند.
برای شروع تجارت الکترونیک چه مراحلی را طی کنیم؟
۱. محصول و مشتری را مشخص کنید
روشن کنید چه چیزی می‌فروشید، خریدار چه نیازی دارد و چرا باید از شما خرید کند. برای مثال، «فروش لوازم جانبی» تعریف گسترده ای است. تمرکز اولیه روی چند گروه مشخص با اطلاعات دقیق سازگاری، برنامه خرید و تولید محتوا را روشن‌تر می‌کند.
۲. هزینه هر سفارش را محاسبه کنید
پیش از تعیین تخفیف و ارسال رایگان، هزینه واقعی سفارش را بررسی کنید:
هزینه های متغیر می‌توانند شامل بسته بندی، کارمزد، سهم فروشگاه از ارسال و هزینه جذب منتسب به سفارش باشند.
در یک مثال فرضی:
| عنوان | مبلغ |
|---|---|
| فروش پس از تخفیف | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان |
| بهای کالا | ۶۵۰٬۰۰۰ تومان |
| بسته بندی و سهم هزینه ارسال | ۷۰٬۰۰۰ تومان |
| کارمزد کانال | ۳۰٬۰۰۰ تومان |
| هزینه جذب منتسب به سفارش | ۱۰۰٬۰۰۰ تومان |
| مانده پیش از هزینه های ثابت و سایر مخارج | ۱۵۰٬۰۰۰ تومان |
این مبلغ سود خالص نیست. هزینه های ثابت و سایر مخارجی که در مثال نیامده اند نیز باید بررسی شوند. این مبلغ سود خالص نیست. هزینه های ثابت و سایر مخارجی که در مثال نیامده اند نیز باید بررسی شوند؛ برای مقایسه سودآوری، مبنای محاسبه حاشیه سود را نیز مشخص کنید.
۳. کانال فروش را متناسب با امکانات انتخاب کنید
برای شروع، کانالی را انتخاب کنید که توان مدیریت آن را دارید. تعدد کانال ها بدون نظم در سفارش و موجودی می‌تواند حجم خطا را بیشتر کند.
۴. اطلاعات محصول و شرایط خرید را کامل کنید
قیمت نهایی، ویژگی ها، موجودی، روش ارسال، زمان تحویل و شرایط پیگیری را روشن بنویسید. شرایط حقوقی و مجوزهای موردنیاز نیز باید متناسب با نوع فعالیت بررسی شوند.
۵. مسیر سفارش را تا تحویل آزمایش کنید
یک سفارش آزمایشی ثبت کنید و تمام مراحل را دنبال کنید:
- انتخاب محصول و افزودن به سبد.
- نمایش هزینه های نهایی.
- ثبت اطلاعات مشتری.
- پرداخت و تایید نتیجه.
- کسر یا رزرو موجودی.
- آماده سازی و ارسال.
- لغو یا مرجوعی و اصلاح اطلاعات مرتبط.
هدف این است که پیش از ورود مشتری واقعی، مسئولیت هر مرحله و نحوه رسیدگی به خطا مشخص باشد. در این آزمایش، شناسه کالا و تنوع های آن را نیز کنترل کنید؛ کدینگ کالا به تشخیص دقیق اقلام در سفارش و انبار کمک می‌کند.
۶. گزارش فروش را با موجودی و دریافتی تطبیق دهید
تعداد سفارش سایت، مبلغ فروش، وجه تسویه شده و تعداد کالای خارج شده از انبار باید قابل تطبیق باشند. سفارش ناموفق، لغوشده و مرجوعی را از فروش تکمیل شده جدا کنید تا گزارش عملکرد، تصویر نادرستی ایجاد نکند.
نقش حسابداری و انبار در تجارت الکترونیک چیست؟
فروشگاه آنلاین ممکن است سفارش های زیادی دریافت کند، اما بدون ثبت هزینه ها و کنترل موجودی، سود و نقدینگی آن روشن نباشد. برای مثال، مبلغ واریزی بازارگاه می‌تواند پس از کسر کارمزد و تعدیلات باشد. اگر فقط همان واریزی ثبت شود، بررسی فروش و هزینه کانال دشوار می‌شود.
برای مدیریت بهتر، اطلاعات زیر باید قابل پیگیری باشند:
- مبلغ سفارش و تخفیف.
- وضعیت پرداخت و تسویه.
- کالای فروخته شده و موجودی باقی مانده.
- هزینه ارسال و کارمزد.
- لغو، تعویض و مرجوعی.
- مانده حساب مشتریان و تامین کنندگان.
نرم افزار حسابداری محک، سرویس «بازارا» را برای اتصال فروشگاه اینترنتی به نرم افزار حسابداری معرفی کرده است. اطلاعاتی مانند کالا، قیمت، موجودی و سفارش میان سایت و نرم افزار همگام می‌شوند.
سوالات متداول
تفاوت تجارت الکترونیک و کسب و کار الکترونیکی چیست؟
تجارت الکترونیک بر خرید و فروش تمرکز دارد. کسب و کار الکترونیکی علاوه بر فروش، استفاده از فناوری در فرایندهایی مانند انبار، تامین و پشتیبانی را نیز شامل می‌شود.
آیا پرداخت در محل هم تجارت الکترونیک است؟
اگر سفارش از طریق سامانه مناسب ثبت سفارش انجام شود، پرداخت در محل مانع الکترونیکی بودن معامله نیست.
آیا داشتن وب سایت یعنی تجارت الکترونیک انجام می‌دهیم؟
خیر. سایت ممکن است فقط برای معرفی خدمات یا نمایش اطلاعات تماس باشد. باید روش ثبت سفارش و انجام معامله بررسی شود.
آیا استفاده از کارت خوان در مغازه، تجارت الکترونیک است؟
صرف الکترونیکی بودن پرداخت کافی نیست. در تعریف آماری تجارت الکترونیک، روش ثبت سفارش تعیین کننده است.
آیا برای تجارت الکترونیک باید مغازه حضوری را تعطیل کنیم؟
خیر. فروش حضوری و اینترنتی می‌توانند کنار هم فعالیت کنند؛ هماهنگی موجودی و سفارش میان آنها اهمیت دارد.
آیا تجارت الکترونیک همیشه هزینه کمتری دارد؟
خیر. هزینه تبلیغات، زیرساخت، کارمزد، ارسال و مرجوعی باید در کنار هزینه های حذف شده بررسی شود.
تفاوت کسب و کار الکترونیکی با تجارت الکترونیکی به همبن مواردی که اینجا گفته شده، محدود میشه؟ بنظرم همچنان تفاوتهای دیگه هم میشه براشون اشاره کرد